De tentoonstelling Dazzling Paris in Musée d’Orsay laat de bezoeker via 66 schilderijen, 19 tekeningen en 5 documenten kennis maken met de kunst van John Singer Sargent. Het aanbod focust zich op de periode van tien jaar (1874-1884) waarin Sargent resideert in het ‘duizelingwekkende’ Parijs.
Sargent portrettist van de Belle-Epoque
John Singer Sargent (1856-1925) is misschien niet een naam uit de kunstwereld die op ieders lippen ligt. Deze Amerikaan, in Italië geboren, leert de eerste knepen van het vak aan de Academie van Florence. Het kunstzinnige gezin Sargent leidt als het ware een nomadisch, seizoensgebonden leven langsheen musea in Europa. Tijdens deze ‘Grand Tour’ verblijft de jonge John aldus in meer kunststeden dan er vingers zijn aan twee handen. Hij ontdekt schilders als Rembrandt, Velázquez en Goya. Zijn theatrale moeder Mary moedigt haar kinderen aan tot creativiteit. Naast John zal ook zijn zus Emily uitgroeien tot een volwaardige schilderes. De familie verkast naar Parijs, waar het bruist van de kunst. Op 18-jarige leeftijd wordt hij er toegelaten aan de École des Beaux Arts. Het schilderen van portretten is misschien wel de elegantste wijze om bekendheid te verwerven en de buidel te spijzen. In de high society zijn er mensen die zich maar al te graag willen laten portretteren.
Het portret van de vermaarde chirurg en gynaecoloog Pozzi, ook ‘Doctor Love’ genoemd, brengt hem -hij is dan pas 25 jaar- nog dichter bij de kring waar ‘ons, ons kent’. Het werk zal als een ‘pendant’ worden beschouwd van Madame X waarmee hij schandaal zal veroorzaken. Sargent ligt goed in de markt, zowel bij mannen als bij vrouwen. Na zijn dood worden een reeks erotische mannelijke naakten ontdekt. Hij heeft daarnaast ook aandacht voor het schilderen van landschappen en is bovendien actief als aquarellist. En route pour la pêche doet denken aan Sorolla’s strandtaferelen. Hij gebruikt voor zijn schilderijen de Alla prima techniek, wat Italiaans is voor ‘in één keer’. Bij deze schildertechniek wordt het schilderij in één sessie voltooid door nieuwe, natte verf rechtstreeks op voorgaande nog natte verflagen aan te brengen. Frans Hals ging hem daarin vooraf. Zijn werk blijft getuigen van een academische invloed maar zit er niet strikt aan vast. Belangrijk voor hem is hoe het penseel wordt vastgehouden.
Tijdes een bezoek aan Monet schildert Sargent een van zijn meest impressionistische portretten: Monet die schildert aan de rand van het bos in aanwezigheid van zijn jonge bruid. De uitvinding van de Franse draagbare ‘doos-ezel” of ‘veld-ezel’ met telescopische poten en ingebouwde verfdoos en palet maken het gemakkelijker in de vrije natuur, ‘en plein air’, te schilderen.
Wanneer je bekendste werk een schandaal verwekt, is dat alleen maar goed voor je bekendheid en soms ook voor de business, zal je maar denken. Sargent is 28 jaar wanneer hij zijn meesterwerk Madame X schildert. Rond 1880 ontmoet hij de Amerikaanse Virginie Amélie Avegno Gautreau, die al sinds haar acht jaar in Parijs woont. Madame is beroemd omwille van haar ‘beauté’ en haar prachtige toiletten. Sargent wil haar maar al te graag portretteren, maar zij hapt niet meteen toe. Uiteindelijk krijgt hij haar fiat. Het portret van meer dan twee meter hoog en ruime één meter breed, waarop de dame in een elegante zwarte jurk met afhangend schouderbandje en een uitdagend decolleté staat afgebeeld, is een absolute blikvanger op de Salon van 1884. Een Amerikaanse dame op die manier geportretteerd in Parijs, is niet meteen ‘bon ton’ voor de moraliteit. Andere minder positieve opmerkingen over het schilderij gonzen door de lucht. Ze draagt geen enkel juweel omheen de te blote hals; haar scherpe neus en dito profiel; ze ziet er lijkbleek uit, precies een kadaver; haar ene arm ziet er verwrongen uit; haar jurk lijkt wel af te glijden…en dit alles in weinig eufemistische bewoordingen. Maar iedereen is er nieuwsgierig naar. De meningen zijn verdeeld. Wanneer ik voor het schilderij sta, probeer ik al die negatieve bewoordingen op het schilderij te projecteren, maar de moraliteitsnormen zijn in 2025 wel even anders. Veel vrouwen trekken er in 1884 de neus voor op, terwijl de stijl sommige heren wel kan bekoren. De dame in kwestie komt in gezelschap van ‘maman’ naar zijn atelier, de een in tranen, de andere scheldend dat de reputatie van haar dochter nu wel om zeep is. ‘Ik heb haar geschilderd, zoals ze was toen ze poseerde,’ verdedigt de kunstenaar zich. Na het schandaal rond Madame X vertrekt Sargent in 1884 naar Engeland. Iets waar zijn goede vriend en schrijver Henry James zelfs al eerder had op aangedrongen. Daar kijkt men eerst wel enigszins wantrouwig naar iemand die zoveel beroering heeft veroorzaakt in Parijs. Het lieflijke olieverfschilderij op doek Carnation, Lily, Lily, Rose waarbij twee in het wit geklede kindjes van een van zijn vrienden papieren lantaarns aansteken, strijken de plooien glad. Niets belet nog zijn succes in Engeland om royaal van zijn penseel te leven. Hij verzilvert een lidmaatschap van de Royal Academy. Sargent houdt het beruchte schilderij, dat zoveel heisa veroorzaakte in Parijs, jarenlang bij zich en schildert de schouderriem weer op zijn juiste plaats. Uiteindelijk verkoopt hij, na de dood van de dame in kwestie, het doek in 1916 aan het Metropolitan Museum of Art museum in New York. Hij maakt het portret anoniemer door als ondertitel de naam Madame X te gebruiken.
Sargent de reizigerNa zijn studie zal John ook nog vaak reizen. Tijdens een verblijf in Spanje bestudeert hij de werken van Velázquez. Spaanse muziek en dans inspireren hem, wat resulteert in meerdere doeken waaronder El Jaleo (1882) en La Carmencita. Muziek en zijn muzikale vrienden zijn trouwens heel belangrijk in zijn leven. Uit Venetië importeert hij ideeën voor straattaferelen en maakt honderden aquarellen vanuit een gondel. Overal heeft hij gemakkelijk contact met mensen omdat hij meerdere talen spreekt. Fumée d’ambre gris uit 1880 is mijn persoonlijke topper tijdens dit bezoek aan musée d’Orsay. Sargent begint aan dit schilderij in Tanger. Een vrouw houdt een soort sluier gedrapeerd boven haar hoofd om de geurige rook van smeulende amber op te vangen. Hij voltooit het in zijn atelier in Parijs. In 1917 voltooit hij zijn portret van John D. Rockefeller. Thomas McKeller poseert voor de mythologische muurschilderingen die Sargent schildert o.a. ter nagedachtenis aan de Eerste Wereldoorlog in de Widener Library van Harvard. In 1922 richt Sargent samen met anderen de Grand Central Art Galleries in New York City op. Na zijn verblijf in de Verenigde Staten keert hij weer naar Engeland waar hij op 15 april 1925 overlijdt aan een hartfalen. Sargent ligt begraven op het Brookwood Cemetery nabij Woking, Surrey, in de buurt van Londen.
De gelegenheid om werk uit zijn ‘Dizzly Paris period’ van een decennium te ontdekken is een verrijking voor elke kunstliefhebber en voor elke bezoeker van de Lichtstad.
De tentoonstelling John Singer Sargent in Musée d’Orsay Parijs loopt tot 11 jan. 2026.
Adres: 62 rue de Lille Paris 7.
De dichtstbijzijnde metrostations zijn Solférino of Tuileries.
Tekst en foto’s : Chris Rachel Spatz
Foto’s Dr Pozzi, Madame X en Monet schilderend van de Orsay Persdienst
