Henri Matisse 1941-1954

Tekst en foto’s: Chris Rachel Spatz

Matisse, Kleur Zonder Grenzen
In 1941 is Matisse 71 jaar oud. Het is een kanteljaar voor de oude kunstenaar. De op 31 december 1869 geboren Matisse heeft net een zware darmoperatie als bij wonder overleefd. Meer dan 300 werken getuigen van zijn laatste intens creatieve levensjaren, gelukkig langer dan de voorspelde zes maanden van de dokters. Grand Palais toont de rijke collectie van het Centre Pompidou, aangevuld met uitzonderlijke leningen van particuliere collecties en nationale en internationale instellingen. Deze tentoonstelling passeert langsheen zijn laatste grote atelier en is geïllustreerd met schilderijen, schetsen, penseel- en inkttekeningen en gouache-uitsparingen. In vitrines liggen tekeningen en boekillustraties bij de gedichten van o.a. Pierre de Ronsard en Charles Baudelaire, naast brieven aan tekenaar, karikaturist en schrijver André Rouveyre, een van zijn trouwste vrienden. Tulpen en oesters op een zwarte achtergrond schildert hij in 1943 en schenkt het een jaar later aan Picasso. Kleurrijke werken wisselen af met tekeningen tot een minimum herleid. Hij vergelijkt de weg die zijn potlood aflegt op het papier met het gebaar dat een man maakt wanneer hij zijn weg zoekt in de duisternis.
Het volstaat om een gezicht met enkele lijnen te tekenen, het is niet nodig om ogen of een mond af te beelden. Dat laat ruimte voor de invulling ervan door de toeschouwer…” (Vrij vertaald naar Henri Matisse)

Schaartekeningen
Staand schilderen is heel vermoeiend geworden, dus zoekt Matisse een extra andere uitdrukkingsvorm wat een nieuwe fase van creativiteit inluidt. Hij herontdekt zichzelf door vormen uit geverfd papier te knippen en verheft daardoor knipkunst en collages tot ongekende hoogtes. Zijn gesneden gouaches getuigen van eenvoud en van een universele schoonheid. Een film tijdens de expositie toont hem al knippend, al modellerend en met een stok aanwijzend hoe de compositie moet worden geschikt. Kleur is een belangrijke factor. Hij verwoordt het als volgt: “Rechtstreeks knippen in kleur doet me denken aan het directe beeldhouwwerk van beeldhouwers.”

Geïnspireerd door het ritme van de jazz
Voor zijn beroemd geïllustreerd boek Jazz uit 1943 gebruikt Henri Matisse composities van een twintigtal kleurrijke knipsels met golvende lijnen uit papier. Dit tekenen met een schaar vervangt het penseel. Als onderwerpen gebruikt hij figuren en scènes uit de mythologie en sprookjes die meestal een dubbele bodem hebben. Hij linkt een trapezeartiest aan Icarus en de boze wolf aan Hitler. Het zijn creaties van tijdens de Tweede Wereldoorlog, een ingrijpende periode voor de familie. In 1944 worden zijn vrouw en dochter Marguerite aangehouden door de Gestapo op verdenking van tot het verzet te behoren. De dreiging van gevaar en dood is onderhuids aanwezig in het ogenschijnlijk vrolijke werk. Zijn bijna dood in 1941 is er wellicht ook schatplichtig aan. In 1948 bekleedt hij de muren van zijn atelier met grote losse knipsels.Ook een manier om tot een definitieve keuze te komen wat betreft combinatie en plaatsing van de gouaches. De papieruitsneden worden vervolgens via ‘pochoir’ gereproduceerd wat neerkomt op het aanbrengen, met de hand, van kleuren via sjablonen, laag per laag. Aldus kunnen de collage-elementen vermenigvuldigd worden met behoud van kleur.

Creatief tot het einde
Henri Matisse realiseert in 1952 het bijna 3,5 meter hoge glas-in-loodraam Nuit de Noël voor het Rockefeller Center in New York. In 1952-53 maakt hij zijn beroemde serie Nus Bleus (Blauwe Naakten), gestileerde maar nog herkenbare vormen van een vrouwenlichaam in verschillende houdingen. Zijn late werk, waarop lijn en compositie steeds belangrijker worden, beïnvloedde de abstracte kunst en het minimalisme. L’Escargot uit 1953 is een groot abstract werk waarop kleurrijke geometrische vlakken een spiraal vormen. Deze Slak vormt een vrolijk orgelpunt van deze schitterende tentoonstelling.