Mijn jaar in Parijs met Gertrude Stein
Deborah Levy
Als schrijfster probeerde Gertrude Stein met woorden wat Picasso op het doek deed.
Flaneren door de tijd
Dankzij Deborah Levy flaneer je als lezer niet alleen door het hedendaagse Parijs, maar proef je ook de sfeer van de historische avant-garde. Juist in de jaren dat de artistieke bohème haar zwaartepunt verlegde van Montmartre naar Montparnasse (tussen 1910 en 1918), vormde Gertrude Stein (1874–1946) het kloppende hart van deze kunstbiotoop.
Van 1903 tot 1938 woonde zij in de Rue de Fleurus 27, vlak bij het Jardin du Luxembourg dat grenst aan de wijk Montparnasse. Ze resideerde er samen met haar levenspartner Alice B. Toklas. Daar hield ze op zaterdagavond haar legendarische salon. Het was de ontmoetingsplek voor visionairs zoals Pablo Picasso (die haar portretteert) en Henri Matisse. Later ook voor de schrijvers van de Lost Generation, waaronder Ernest Hemingway (Parijs is een feest) en F. Scott Fitzgerald (De grote Gatsby). De vermogende Amerikaanse kocht hun destijds spotgoedkope werk voor een prikje; de muren van haar salon hingen van onder tot boven vol met schilderijen die vandaag de dag onbetaalbaar zijn. Levy schetst deze boeiende achtergrond heel uitgebreid. Ze portretteert de figuur van de imposante Stein met woorden. Daarnaast introduceert ze de schrijfster als een radicale vernieuwer van het taalgebruik met als handelsmerk het ritmische gebruik van herhalingen. Haar beroemdste dichtregel – “Rose is a rose is a rose is a rose” (uit het gedicht Sacred Emily) – bewijst dat. Die blijft als een literaire oorwurm hangen in je hoofd. In de vertaling wordt de kat aangeduid met ‘het’, zoals het in het Engels ‘it’ is, en dit duurt tot wanneer ‘het’ de naam Bob krijgt. Is dit een knipoog van de vertaler naar de vrije schrijfstijl van Stein?
Eva belde om te zeggen dat ze ‘het’ kwijt was. Ze doelde op haar kat die was verdwenen.
In De autobiografie van Alice B. Toklas gebruikt Stein de stem van haar partner. In een normale autobiografie had ze zichzelf moeilijk een ‘genie’ kunnen noemen. Het zegt iets over het dominante, zelfverzekerde en excentrieke karakter van Gertrude.
The Making of Americans is Steins monumentale, duizend pagina’s tellende meesterwerk. Gertrude Stein schreef de roman in Parijs tussen 1903 en 1911, maar deze werd vanwege de immense omvang en haar compromisloze, avant-gardistische stijl pas in 1925 gepubliceerd.
Sylvia Beach had in 1919 de eerste Shakespeare and Company opgericht, een Engelstalige boekhandel annex bibliotheek in Parijs, en was een vrouw met stalen moed en bedwelmende charme. Ik zie al voor me hoe ze zich in de bezemkast verstopte toen Gertrude Stein haar boekwinkel binnenliep. Stein was er kapot van dat Sylvia The Making of Americans niet had gepubliceerd, dat al sinds 1911 in een la lag als een niet opgeëiste zelfmoord.
Speelse gelaagdheid
Het boek van Deborah Levy ligt lekker licht in de hand; de stijl is nooit belerend, ondanks de vele historische namen. De verhaallijn van de ik-figuur, die in Parijs een essay schrijft over Gertrude Stein, danst met een trefzekere élégance door de historische context waarin kunststromingen als het fauvisme, kubisme en modernisme elkaar opvolgen. Het relaas over haar vriendinnen, de zoektocht naar een weggelopen kat en haar omzwervingen langs onder andere de fabuleuze Marché des Enfants Rouges (een absolute aanrader!) vormen een heerlijk extraatje. Het biedt een unieke invalshoek voor wie Parijs eens met andere ogen wil bekijken.
Twee dagen geleden, op de Marché des Enfants Rouges in de Marais, de oudste overdekte versmarkt in Parijs, schoot er een grijs gestreept katje onder de tafels van het Marokkaanse tentje door dat Eva en ik hadden uitgekozen voor de lunch. Eva pakte het op en voerde het flinters kip. De markt was vernoemd naar de kinderen die rode kleding droegen in het weeshuis ernaast, dat in de zestiende eeuw was gesticht. Rood was de kleur die symbool stond voor christelijke liefdadigheid en het was ook de kleur van Eva’s lippenstift.
De huidige boekhandel Shakespeare and Company aan de Seine is een absolute belevenis. Het beroemde kerkhof Père-Lachaise bezoeken met als doel het graf van Gertrude Stein op te sporen (divisie 94), om daarna op een terrasje met een café crème verder te lezen in het letterlijk lichte en handige Mijn jaar in Parijs met Gertrude Stein van Deborah Levy… Het leven is draaglijk. Of zoals de Fransen zeggen: La vie est supportable!
Mijn jaar in Parijs met Gertrude Stein van Deborah Levy is uitgegeven bij De Geus en telt 224 pagina’s. Prijs: Paperback: € 22,99 E-book: € 12,99 Gratis luistertip: VRT MAX-pagina van De vele levens van Gertrude Stein.
Chris Rachel Spatz
