Clair-obscur in Bourse de Commerce

In wat sommigen aanduiden als een van de mooiste gebouwen van Parijs, kan je tijdens de tentoonstelling Clair-obscur, de naam is afgeleid van Chiaroscuro (Licht-Donker), een selectie uit de Pinault-collectie bewonderen. De voormalige graanbeurs, vlakbij de verdwenen Halles van Parijs, is nu een ware kunsttempel waar François Pinault zijn kunstcollectie, samengesteld sinds de jaren ‘50, is in ondergebracht.
Tekst en foto’s: Chris Rachel Spatz

Clair-obscur in de kunst
De titel van de expositie reflecteert naar het clair-obscur in de schilderkunst dat al sinds de zestiende eeuw zowel kunstenaars als kunstliefhebbers fascineert. Van Caravaggio beweert Gustav Herling dat “Zijn uitvinding van clair-obscur wordt beschouwd als een instrument om het onzichtbare te onthullen. Maar het is ook een mysterieuze manier om het zichtbare te verhullen….” Bij clair-obscur is de achtergrond donker en de voorgrond licht. De lichtbron kan zelfs enkel een luttel kaarsvlammetje zijn. Het roept iets intiems, maar ook iets geheimzinnigs op. Alle focus ligt op het belichte. Andere grote meesters die het clair-obscur omarmen zijn Georges de La Tour in zijn Nachtscènes bij kaarslicht en Rembrandt bv. in zijn Anatomische Les van Dr. Tulp (1632) waarin een diffuse groep zich rond een als het ware lichtgevend lijk schaart. Ook Goya’s satirische prenten, uitgevoerd met aquatint en vervolgens geëtst leunen aan bij het clair-obscur.

Van het Donker naar het Licht
De flyer van de tentoonstelling suggereert een parcours dat de bezoeker van de schaduw naar het licht leidt. Een thematische reis begint in de kelder van Bourse de Commerce en loopt geleidelijk naar de tweede verdieping onder de gigantische lichtkoepel.
De centrale rotonde van het majestueuze gebouw lokt evenwel vanaf de ingang bezoekers naar binnen. In deze monumentale ruimte loopt de film Camata van Fransman Pierre Huyghe. De cineast filmde in de tragische Atacama-woestijn in Chili. Een verzameling machines voert een ritueel van onbekende aard uit rond een menselijk skelet dat er onbegraven werd gevonden. Camata onthult een landschap dat balanceert tussen dag en nacht, waarin een robotballet zich ontplooit. Realiteit en fictie, leven en dood, heden en toekomst, licht en schaduw…clair-obscur.
De start van het parcours zonder uitschuiver: de kelder is omgetoverd tot een grot die je uitnodigt om in de duisternis te duiken en video-installaties te ontdekken waarin clair-obscur zowel als narratief principe als visueel wordt aangeboden. In Melted into the Sun van de Oezbeekse Saodat Ismailova lijken de stenen, het water en het stof de sporen te dragen van een vergeten verhaal over wat overblijft van een geloof als de eeuwen voorbijgaan. De Franse Philippe Parreno herinterpreteert in zijn Quinta del Sordo de 14 zwarte doeken van Francisco Goya.

Licht en donker versus Leven en dood
Maar liefst 27 kunstenaars vullen hun visie in van hun kijk op de dualiteit Licht en Donker en geven hun interpretatie van het clair-obscur in hun creaties. De enorme panelen Axial Age van de Duitse schilder en fotograaf Sigmar Polke stralen zowel ondoorzichtigheid als transparantie uit, schaduw en licht, verleden en heden.

Het donkere kleurenpalet van de Roemeense plastisch kunstenaar Victor Mans is bevreemdend en tegelijkertijd aandoenlijk, iets waar een soms aanwezige groene gloed op het werk toe bijdraagt zoals op Titiriteros. Hij is gefascineerd door de tegenstrijdige krachten tussen de banaliteit van het dagelijks leven en de grootsheid van het universele. Dubuffets lichtgevende Monsieur Macadam die uit een hoop teer springt, luidt een nieuwe periode van menselijke figuratie in, achtervolgd door de schaduw van de ramp. Deze Franse kunstenaar omarmt l’art brut.

Tussen de verzamelde artiesten in de galerij Brouillard (Mist) exposeert de uit Brits Guiana afkomstige Frank Bowling lichamen die vervagen en plaats maken voor een dichte mist aan een horizon van ruïnes. De Poolse Alina Szapocznikow, die de Holocaust overleefde toont in Galerij Ombres (Schaduwen) beelden als een intieme weergave, niet alleen van haar herinneringen, maar ook van haar eigen lichaam. In 1962 verrast ze door delen van haar eigen lichaam in gips af te gieten. Wanneer bij haar in 1969 borstkanker wordt geconstateerd, ontstaat een reeks sculpturen getiteld Tumoren, gemaakt van hars, gaas, verfrommelde kranten en foto’s. In Galerie Incandescence zoekt de Amerikaanse cineast Bill Viola de drempel op tussen leven en dood. De vuurvrouw is het beeld dat verschijnt in de geest van een man die op sterven ligt. Het donkere silhouet van een vrouwelijke figuur staat voor een muur van vlammen. Na enkele minuten beweegt ze zich naar voren, strekt haar armen uit en valt in haar eigen spiegelbeeld. De Amerikaan James Lee Byars’ getoonde werk schittert van gouden licht. Een eenvoudige spijker die in een koffer ligt, krijgt de uitstraling van een relikwie. Een bol van 3333 rode rozen nodigt uit tot meditatie over de vergankelijkheid en de dood. De Franse Laura Lamiel heeft werken geplaatst in de vierentwintig vitrines van de Passage. Ze onthult deze vanuit de schaduwen en brengt ze tot leven door licht te gebruiken. Haar manier om het clair-obscur in te vullen.

Deelnemende kunstenaars: Frank Bowling / James Lee Byars / Bruce Conner / Trisha Donnelly / Jean Dubuffet / Alberto Giacometti / Robert Gober / Pierre Huyghe / Saodat Ismaïlova / Laura Lamiel / Victor Man / Maria Martins / Jean-Luc Moulène / Fujiko Nakaya / Bruce Nauman / Philippe Parreno / Sigmar Polke / Carol Rama / Germaine Richier / Louis Soutter / Alina Szapocznikow / Yves Tanguy / Wolfgang Tillmans / Rosemarie Trockel / Bill Viola / Danh Vo / Mary Wigman

Sluit je bezoek licht en luchtig af met een groet aan het muisje van Ryan Gander in de voormalige graanbeurs.

Praktisch: Bourse de Commerce
2 rue de Viarmes Parijs (tegen les Halles).
De tentoonstelling loopt tot 24 augustus 2026.
Van maandag tot zondag van 11u tot 19 u. Nocturne op vrijdag tot 21 u. Gesloten op dinsdag. Gratis eerste zaterdag van de maand tussen 17u en 21 u.